|
|
|
BEGRIJPEN VERSUS VERKLAREN
Een noodzakelijke voorwaarde om goed te kunnen helpen is: begrip ontwikkelen
voor de eigenheid van de cliënt. Dit begrip ontstaat vanuit het zich
verplaatsen in de cliënt in de context waarin deze zich bevindt. Dit
begrijpen is anders dan het begrijpen vanuit een positie buiten de cliënt,
en het verklaren vanuit aspecten die deze cliënt vreemd zijn.
'Verklaren' houdt in, dat we de verschijnselen buiten ons leggen en er van
op afstand, als een buitenstaander, naar kijken. Met behulp van
referentiekaders vreemd aan de werkelijkheid die we bestuderen, pogen we
zodoende een bevredigende uitleg te vinden. Onlangs las ik een mooi
voorbeeld: een jongetje van 7 jaar, gaat naar de zandbak en begint zand met
water te mengen tot een voor het kind blijkbaar prettig aanvoelende specie.
De pedagoog verklaart: 'dit kind zit nog in zijn anale periode'. Hier wordt
een klaarblijkelijke werkelijkheid (kind speelt met zand en water) verklaard
door een tweede werkelijkheid, vreemd aan de beleving van het kind (anale
fixatie). De eerste werkelijkheid wordt overdekt met een tweede, afkomstig
uit de denkwereld van de pedagoog. Door deze interpretatie meent hij te
weten wat het jongetje aan het doen is: hij speelt met zijn uitwerpselen.
Deze interpretatie zou de onderliggende dynamiek (waarom het jongetje met
zand speelt) blootleggen en begrijpelijk maken.
De vraag ligt voor de hand: is het jongetje in zijn dynamiek niet beter te
begrijpen vanuit een werkelijkheid die voor zich zelf spreekt en die beter
past bij de ganse context van dit jongetje in de speelkamer? Welke motieven
zou diezelfde pedagoog zoeken achter het gedrag, wanneer het jongetje
houtjes in daartoe bestemde openingen van een bakje zou timmeren, op een
schommelpaard zou gaan zitten, of de ijslolly van een speelgenootje zou
afpakken ?
Interpreteren (duiden) betekent: iets verklaren door iets anders, omzetten
in een andere taal. Hier de taal van de pedagoog of hulpverlener. We
plaatsen een selecterend kijkraam tussen ons en de cliënt, in plaats van de
wereld van de cliënt zo direct en volledig mogelijk op ons te laten
toetreden. Een interpretatie-raam beperkt het blikveld, en maakt het
moeilijk om ons te verplaatsen in het veld en de positie van het andere. We
reduceren de cliënten tot iets wat wij van hem of haar begrijpen, en hebben
dan de indruk dat we greep hebben op hun problematiek of hun hulpvraag. We
zijn dan 'bij machte' er iets aan te doen: we weten nu wat er is, en wat we
er eventueel kunnen aan doen.
Begrijpen, in de zin van verklaren, is greep hebben op de materie, en dan
kan er iets aan gedaan worden. Beginnende helpers zijn dikwijls opgeleid in
het geloof dat 'helpen' betekent: iets ergens aan moeten doen. Ze hebben
grote behoefte aan een weten, dat verklaring biedt. "Als ik een uitleg heb,
dan heb ik een uitweg; pas als ik kan begrijpen kan ik ingrijpen".
Deze reducerende benadering van cliënten is in vele gevallen ook vruchtbaar.
De gespecialiseerde medische hulpverlening berust op dit model: de
werkelijkheid wordt buiten de helper geplaatst om te analyseren, te
interpreteren en te diagnosticeren en ingrepen te doen.
Dit model werkt echter niet goed in de vele hulpsituaties waar het gaat om
persoonlijke belevingsaspecten. Van buiten af kan men daar geen greep op
krijgen, er valt niet veel aan te doen. Hier kunnen we niet ingrijpen,
begrijpen van op afstand helpt ons en de cliënten dan niet verder.
ONBEGONNEN WERK
Het begeleiden van mensen in hun menselijk bestaan, vraag een toenaderen,
d.w.z. een zich zo dicht mogelijk begeven naar de standplaats van de
cliënten, zo nabij dat we ons in hun 'zich daar bevinden' kunnen
verplaatsen. We beleven de situatie van de cliënt alsof we deze cliënt zelf
zijn.
Zeker, bij het benaderen van een cliënt, ontstaan in ons voortdurend
interpretaties, vanuit onze voor- ervaringen, voor-opvattingen, voor-kennis
.... Van binnen uit begrijpen, zonder zich meningen te vormen, is dus
onbegonnen werk. Als hulpverlener sta ik schijnbaar voor een onmogelijke
opdracht:: zich
verplaatsen, in de cliënten , daar meemaken hoe en wat ze beleven, terwijl
de interpretaties en meningen voortdurend aan mijn jasje trekken, al van bij
de eerste stappen die ik zet…
De cliënt onvooringenomen benaderen betekent niet dat ik geen gevormde
meningen mag hebben. Het komt er op aan de gevormde meningen telkens weer te
toetsen en plaats te maken voor de steeds accurater wordende meningen die
zich voortdurende vormen, in contact en dialoog met de cliënt.
Begrijpen begint met waarnemen
Begrijpen is een 'ter hand nemen', niet om greep te krijgen of in te
grijpen, maar om de verschijnselen zich aan ons te laten ontvouwen,
letterlijk zich te laten manifesteren. Zoals ze zich manifesteren. Ver-
staan is aannemen dat iets is zoals het is. Begrijpen begint met waarnemen.
Dit werkwoord heeft als aanverwante termen: verstaan, bevatten, inzien. Niet
toevallig zijn al deze termen zintuiglijke werk-woorden, die aanduiden dat
iets of iemand begrijpen (grijpen) te maken heeft met vatten wat het is: ter
hand nemen en van binnen uit bekijken.
Dit onderlijnt de fenomenologische grondhouding in het counselingproces: de
werkelijkheid in eerste instantie laten zijn zoals ze is, er niet een andere
(onze) werkelijkheid van willen maken. Een jongetje dat in de zandbak met
water en zand speelt is in eerste instantie een jongetje dat speelt met
water en zand.
Begrijpen: bevestigend verstaan
Verstaan is tegelijk in de plaats gaan staan van datgene wat ik begrijp. Ik
ben daar in staat mee te ervaren hoe en wat daar te ervaren is, en sta me
zelf toe mij ervan te laten doordringen.
Dit betekent dat ik kan 'vaststellen', niet als objectiverend
buitenstaander, maar door samen te staan (con-stater) met de cliënt waar hij
staat, dat iets voelt zoals het voelt. Het werkwoord 'stellen' is een vorm
van staan. De stam daarvan is herkenbaar in woorden als 'instelling'
(attitude), 'stellig' (zeker), 'ge- steld' (hoe is het met jou gesteld) en
ook in 'her-stellen'.
Helpers ondervinden dagelijks hoe belangrijk het is dat mensen bevestigd
worden in hun ervaringen, hun beleving van de situatie. Bevestigen door het
te bemerken : "Ik voel me gezien", zeggen de mensen. Veel cliënten worden
niet bevestigd in hun eigen bestaan, in wie ze zijn, in wat ze beleven.
BEGRIJPEN : BEVATTEN
Bevatten, vatten ' wijzen beeldrijk op een andere helpende functie die
voortvloeit uit het begrijpen en begrepen worden: 'ter hand nemen',
'oppakken', 'dragen', als naar 'containen', 'bergen'.
" Het gaat ons bevattingsvermogen te boven," zeggen de mensen van
ondraaglijke of overspoelende ervaringsaspecten. 'Vatbaar' wordt gezegd
zowel van datgene dat kan ontvangen worden als van die- gene die het kan
ontvangen. Wat cliënten meemaken is soms te groot om in hun innerlijke
ruimte opgenomen te worden. Het is dan belangrijk dat de hulpverlener helpt
ruimte te maken voor datgene wat moeilijk te verwerken is, eventueel door
zelf tijdelijk als 'container' te functioneren voor de cliënt.
Tot slot
Begrip tonen voor cliënten, in wat ze meemaken en hoe ze hun wereld beleven,
is een noodzakelijke voorwaarde om te kunnen helpen. Het begrijpen moet ook
uitdrukking krijgen in woord en gebaar, zodat de cliënt zich ook begrepen
weet en voelt. Aan de reacties van de begeleider meet de cliënt af of deze
hem begrepen heeft. Dit zich begrepen weten is op zichzelf al zo deugddoend
dat de cliënt zich al minder bezwaard voelt. Maar het belangrijkste
resultaat is: dat de cliënt door de uitgedrukte begrijpende houding van de
helper zichzelf beter gaat verstaan en beter in staat om zichzelf te
bevatten.
Begrijpend bevestigen wordt door hulpverleners soms ingevuld als: we moeten
onze cliënten involgen, gelijk geven, in hun klachten eindeloos meegaan,
toegeven, naar de mond praten... Counselors in bedrijven schrikken daarvoor
terug. Ze komen graag ter zake, ze zien begrijpen liever als een techniek om
de cliënt welwillend te stemmen om dan door te stoten naar wat ze in aan
oplossingen of doelstellingen reeds hun hoofd hebben. De cliënt krijgt dan
te horen: 'We begrijpen dat heel goed, maar.... " en dan komt een suggestie,
een advies, een oplossing, een mening. Dit helpt veelal niet omdat deze
hulpaanbiedingen niet passen bij waar de cliënt staat, en wat hij daar
meemaakt.
Georges Wollants
|
